ترجمه و تدوين: شهاب شَعري مقدم
كارشناس ارشد فيزيك
علم از يك ابزار كامل براي افزايش دانايي انسان فاصله بسياري دارد، اما به هر حال همين علم، بهترين ابزاري است كه در دست داريم.
– كارل ساگان، كتاب «علم، شمعي در تاريكي»
فراگيري
اگر از علاقه مندان فضا و اسرار آن باشيد، حتماً نام ساگان را شنيده ايد. كارل ساگان هرچند كه يك دانشمند حرفه اي بود اما در كنار آن، تلاش بسياري كرد تا دستاوردهاي علمي برايهمهمردم ، قابل فهم شده و در دسترس قرار گيرد. تحقيقات حرفه اي ساگان بر طيف گسترده اي از اخترشناسي و فلسفه علم معطوف بود اما به طور خاص، بر روي بررسي منشأحيات بر روي سياره زمين ونيز امكان شكل گيري حيات در ساير نقاط جهان متمركز بود.
ساگان در 1934 در شهر نيويورك متولد شد. در 16 سالگي وارد كالج شد. در 21 سالگي، ليسانس خود را در رشته فيزيك از دانشگاه شيكاگو گرفت. پس از آن، در همان دانشگاه به ادامه تحصيل پرداخت و در 1960، موفق به اخذ مدرك دكترا در اخترشناسي و اخترفيزيك شد.
كاوش ساير سيارات
اين دوران، آغاز مأموريت هاي بين سياره اي ناسا بود و هنوز، اطلاعات دقيقي از ساير سيارات خانواده ما (منظومه شمسي) در دسترس نبود. سؤال اين بود كه آيا حيات در چنين سياراتي هم وجود دارد؟ اما به علت فاصله زياد، امكان فرستادن انسان به اين سيارات وجود نداشت. بنابراين، سفينه ها و كاوشگرهايي بدون سرنشين، طراحي و ساخته شدند. لازم بود كه کمال دقت، در طراحي و ساخت چنين كاوشگرهايي انجام مي شد زيرا در غير اين صورت، حاصل سال ها انتظار از بين مي رفت. براي درك بعد مکاني در مأموريت هاي بين سيارهاي، در حاليكه رسيدن انسان از زمين به ماه، سه روز طول كشيد، رسيدن يك كاوشگر به مريخ، بيش از يك سال طو ل ميكشيد و براي رسيدن به سياره زحل بايد بيش از 12 سال انتظار كشيد.
در اين دوران بود كه ساگان وارد پروژه هاي بين سياره اي ناسا شد. او به عنوان مشاور، در تمام پروژه هاي اصلي كاوش سيارات منظومه شمسي نظير مارينر، پايونير، وويجر و گاليله شركت داشت. پروژه هاي بين سياره اي ناسا همگي از آزمايشگاه پيشرانش جت واقع در كاليفرنيا، راهبرد ميشد. ساگان در طراحي تابلوهايي كه بر روي كاوشگرهاي پايونر 10 و 11 نصب شد، همكاري داشت. اين كاوشگرها براي خروج از منظومه شمسي طراحي شده بودند. علت طراحي اين تابلوها آن بود كه اگركاوشگرهاي مزبور، زماني در اعماق كيهان به دست موجودات فرازميني بيفتند، اطلاعاتي از وجود انسان و ويژگي هاي زندگي او به آنها منتقل شود. در آن تابلوها، تصويري از انسان و مختصات زمين در منظومه شمسي و كهكشان راه شيري، ثبت شده بود.
ساگان در 1968 به دانشگاه كورنل رفت تا مديريت آزمايشگاه تازه تأسيس علوم سياره ايآنجا را بر عهده گيرد. او در 1970 رتبه استادي كورنل را كسب كرد.
در دهه 70ميلادي، ساگان مطالعات گسترده اي را بر روي اتمسفر زمين آغاز كرد. او به مطالعه چگونگي توزيع گرد و غبار در جو زمين توسط جريان هاي باد پرداخت و اينكه چگونه مقادير عظيم گرد و غبار (نظير غبار حاصل از فعاليت هاي آتشفشاني) بر آب و هواي زمين اثر مي گذارد.
آن زمان، دوران جنگ سرد بود و ايالات متحده و شوروي سابق در يك مسابقه تسليحات هسته اي رقيب يکديگر بودندوهمين مسئله باعثشد که مطالعات ساگان، او را به فرموله كردن ايده «زمستان هسته اي»برساند. مطالعات ساگان حاكي از آن بود كه در صورت بروز يك جنگ هسته اي مابين دو كشور، غبار حاصل از انفجارها چنان ضخيم خواهد بود كه ماهها و يا حتي سالها از رسيدن نور خورشيد به زمين، جلوگيري خواهد كرد. ساگان نشان داد كه وقوع زمستان هسته اي، حداقل به اندازه اثرات خود انفجارها، مرگبار و خطرناك است و در ضمن، اثري سراسري بر زمين دارد. به عبارتيديگر، وقوع يك جنگ هسته اي ميان بلوك شرق و غرب، برنده اي نخواهد داشت. بدين ترتيب او به سخنراني هاي ضد جنگ و آگاه كردن مردم نسبت به فجايع زيست محيطي حاصل از آن و نيز مسائلي نظير حقوق بشر روي آورد.
ساگان و مردم
ساگان در بيان و توضيح علوم به زبان ساده از تبحر خاصي برخوردار بود. توانمندي اي كهبيشتر متخصصين فاقد آن هستند. بدين ترتيب توانمندي او، فاصله ايجاد شده حاصل از اكتشافات پرشتاب فضايي آغاز شده از دهه 70 و آگاهي عمومي را پر كرد. ازبهدليلاينکهتحقيقات علمي با بودجه و پشتيباني عمومي صورت مي گيرد، ايجاد فاصله ميان متخصصان و عموم مردم، به عدم پشتيباني و حمايت مردم از چنين تحقيقاتي خواهد انجاميد. از سوي ديگر، آموزش دستاوردهاي علمي به زبان ساده مي تواند منجر به ارتقاء بينش عمومي انسان نسبت به هستي شود. از اين رو، عمومي كردن علم به اندازه توليد آن داراي اهميت است وساگان در هر دوي آنها سرآمد بود. 0
ساگان از هنگامي كه در كنار تحقيقات حرفه اي خود به آموزش عمومي روي آورد در مجموع 27 كتاب نوشت. كتاب او با عنوان «اژدهاي عدن: در جستجوي تحول هوش بشري» در 1978، جايزه ادبي پوليتزر را در زمينه كتب علمي غيرتخيلي دريافت كرد. در 1980، ساگان، مجموعه تلويزيوني 13 قسمتي «كيهان» را برگزار كرد. اين مجموعه تلويزيوني كه در بيش از 60 كشور جهان به نمايش درآمد، در بين بيش از پانصد ميليون تماشاگر، محبوبيت خاصي كسب كرد. او فيلم نامه فيلم سينمايي مشهور «تماس» را نوشت كه چند ماه پس از مرگش به نمايش در آمد.
آموزش عمومي علم، او را از مرزهاي دانش بشري دور نكرد. ساگان در طول فعاليتهاي خود به دريافت بيش از 20 درجه افتخاري نايل گشت. از جمله آنها مي توان به عالي ترين مدال فرهنگستان علوم امريكا در 1994 اشاره كرد. ساگان، مسئوليت هاي علمي متعددي را پشت سر گذاشت كه از ميان آنها مي توان به رياست بخش علوم سياره اي انجمن اخترشناسي امريكا، مدير بخش سياره اي انجمن ژئوفيزيك امريكا و مدير بخش اخترشناسي انجمن ملي پيشبرد علم امريكا را نام برد. وي به مدت 12 سال، سردبير نشريه «ايكاروس»، معتبرترين نشريه تخصصي علوم سياره اي امريكا بود. ساگان از دانشمندان ارشد آزمايشگاه پيشرانش جت ناسا بود. او عشق خود را به كيهان و كاوش آن با مردم تقسيم كرد. تلاش هاي او به شناخت بهتر انسان از خانواده سياره اي خود، منظومه خورشيدي و امكان پيدايش حيات در هستي انجاميد. در پرتو آن تلاش هاست كه اين روزها، كاوشگر «اسپريت» بر روي مريخ در جستجوي آب است و شايد تا دو دهه آينده، شاهد فرود انسان بر روي اين سياره سرخ رنگ باشيم. و اين، آغاز سفر كيهاني انسان خواهد بود . . .
«كتاب مثل دانه گياه است. ممكن است دانه اي قرن ها خاموش بماند اما ناگهان از زميني كه هيچكس انتظار آن را ندارد، سر برآورد.»
– كارل ساگان
شبکه متفکران 