گردآوري : دكتر كامبيز روحي
«اوست خدائي كه شب را براي شما پوشش گردانيد و خواب را مايه آرامش شما قرار داد و روز روشن را براي جنبش و كار مقرر داشت» سوره فرقان آيه 47
در شماره قبل، گفتيم كه يك سيكل خواب داراي 4 مرحله و به دنبال آن مرحله اي به نام REM يا رويا ديدن است. با شروع خواب ما وارد مراحل 1 و 2 و 3 و 4 ميشويم و هر مرحله از قبلي عميق تر ميگردد. سپس به تدريج به مراحل سبك خواب بر ميگرديم، يعني از 4 به 3 و 2 و 1، و در انتها وارد مرحله REM يا مرحله رويا ديدن ميشويم. اين الگو تقريبا يك ساعت و نيم طول ميكشد و چنين سيكلي تا صبح حدود 5 بار تكرار ميشود و گفتيم كه مراحل 3 و 4 عميق ترين و لذت بخش ترين مراحل خواب است و اينكه هر چه به سمت صبح ميرويم، مراحل عميق خواب يعني 3 و 4 را از دست ميدهيم. در عوض مرحله REM يا رويا ها طولاني تر ميشود.(8)
در اين شماره ديدگاه هاي روحي و رواني در موضوع خواب را بررسي ميكنيم تا شايد به شناخت بيشتري از خواب و مبحث روياها دست يابيم. خداوند در سوره يوسف روياي آن حضرت و تعبيرش را بيان ميفرمايد. آنجا كه حضرت يوسف در خواب يازده ستاره و خورشيد و ماه را ميبيند كه بر او سجده ميكنند.(1) و سپس تاويل اين رويا را شرح مينمايد.(2) همچنين هنر تاويل خواب كه حضرت يوسف بر آن آگاه بوده است، اسباب آزادي او از زندان ميگردد.(3) در چند آيه از اين سوره به تفضيل معناي خواب عزيز مصر(7) و نيز دو زنداني همبند حضرت يوسف بيان ميشود.(4) بنابراين موضوع تعبير خواب در قران مورد تاييد است. البته خواب هائي كه در اصطلاح «رويا هاي صادقه» ناميده ميشوند قابل تعبيرند. در كنار آن خواب هائي نيز هستند كه مبداء آنها محركات زندگي روزمره و اغلب اتفاقات روز قبل است. بنابر اين تعبير خاصي را حمل نميكنند.
بررسي هاي علمينشان ميدهد بيشتر رويا ها در مرحله REM خواب ديده ميشوند.(8) اين رويا ها اغلب شامل وقايع روز قبل يا آرزو ها و اميال براورده نشده ماست كه قابل تعبير نيز نميباشند. دانشمندان معتقدند كه مغز در مرحله خواب REM ترميم ميشود و يادگيري در اين مرحله تكميل ميگردد. در واقع آنچه آموخته ايم در مرحله REM در حافظه تثبيت ميشود.(5) بنابراين روياهاي مرحله REM اصولا به وقايع روز قبل مربوط ميگردد كه در اين صورت در محدوده روياهاي صادقه قرار نميگيرند.
از طرفي دانشمندان نوع كاملا متفاوتي از خواب را كه به خواب موج آهسته معروف است معرفي ميكنند. و ثابت شده كه درخواب عميق يا موج آهسته (مراحل 3و4) تجديد قواي بدن و ترميم آن صورت ميگيرد.(5) خوابي كه به اعتقاد پزشكان لذت بخش ترين قسمت خواب است. و اگر فردي طي شب نتواند به مرحله خواب عميق وارد شود، پس از بيداري دچار خستگي خواهد بود.(8) اما چرا مراحل 3 و 4 (مراحل عميق خواب) اينقدر با اهميت است؟
به گفته زيگموند فرويد(1939-1856) در كتاب رويا « برخي فلاسفه كهن خواب را فعاليت خاص روح ميدانند كه به عالم بالا صعود ميكند…»(9)
از ديدگاه پزشكي با وجود آنكه رويا ها را مرتبط با مرحله REM ميدانند، اما روياهائي نيز در مرحله خواب عميق به ثبت رسيده است. اينگونه روياها ديگر به وقايع روز قبل و تثبيت حافظه مربوط نميشود و اغلب بعد از بيداري به خاطر آورده نميشوند.(8) البته گاهي روياهائي از اين مرحله به ياد ميآيد. آيا ميتوان اين روياها را همان روياهاي صادقه دانست؟
در اين صورت ميتوان تعبير يا تاويل خاصي نيز براي آن قائل شد. به اين مفهوم كه روح در مرحله خواب عميق و در حضور الهي مسائلي را ميبيند و تعاليميميآموزد. ولي اغلب پس از بيداري به خاطر آورده نميشود. چون در ناخودآگاهي بوده است. اما در شرايط خاصي افراد ميتوانند اينگونه رويا ها را بياد بياورند. در بسياري از اين موارد فرد صحبت از مسائلي ميكند كه تا به آن وقت نديده است. و يا كلماتي ميگويد كه تا آن روز نشنيده است. مثال معروف آن خواب عزيز مصر است كه در قرآن بيان شده : (6)« پادشاه مصر گفت من ديدم كه هفت گاو فربه را هفت گاو لاغر خوردند و هفت خوشه سبز را هفت خوشه خشك نابود كردند» واضح است كه چنين موضوعي در اين جهان متصور نميباشد. و تاويل خاص آن توسط حضرت يوسف، هفت سال خشكسالي پس از هفت سال ِ پر بار است و راه مقاومت در برابر خشكسالي نيز ذخيره خرمن ها با خوشه، طي هفت سال ِ پر بار عنوان ميگردد.(7)
هر چند تعبير خواب به اينگونه كه نقل شد براي ما دور از دسترس مينمايد، اما باعث ميشود براي خوابيدن و روياهايمان اهميت بيشتري قائل شويم. به ويژه خواب شب بسيار مهم است. زيرا اثبات گرديده است كه در خواب روز مغز وارد مراحل 3و4 يا خواب عميق نميشود. بلكه عمدتاً شامل خواب مرحله REM و مراحل 1و2 است. بنابر اين خواب در طي روز اصولا داراي ارزش ناچيزي ميباشد. شايد آيه مباركه اي كه در ابتداي اين مبحث عنوان شد نيز اشاره بر همين نكته دارد.
منابع :
- آيه 4 سوره يوسف
- آيه 100 سوره يوسف
- آيه 50 سوره يوسف
- آيه 41 سوره يوسف
- روانپزشكي كاپلان
- آيه 43 سوره يوسف
- آيه 47و48 سوره يوسف
- فيزيولوژي پزشكي گايتون – فصل 58
- كتاب «رويا» نوشته زيگموند فرويد
تفکر متعالی شماره 10
شبکه متفکران 