كريستوفر ديكي (1)
ترجمه و تلخيص: مهندس مصطفي جهانيان
هرچند ايران براي پيشبرد برنامه هستهاي خود يك سپر نفتي قدرتمند در اختيار دارد اما فرصت استفاده از اين سپر رو به اتمام است. اما چرا؟ علت را بايد در برنامههاي يكي از كشورهاي حاشيه خليج فارس جستجو نمود.
فيلم اخير جرج كلني (2) با عنوان سيريانا (3) حكايت دسيسهاي پيچيده را پيرامون موضوع نفت در يكي از كشورهاي عربي به تصوير ميكشد. در پوستر تبليغاتي اين فيلم، تصوير يك مأمور CIA با دستان و چشمان بسته به چشم ميخورد و عبارت «همه چيز به هم مرتبط است» در آن پوستر، نشان از به بنبست رسيدن مسأله دارد. گرچه فيلم مزبور تخيلي است اما يادآور معضل ايجاد شده براي غرب درقبال برنامه هستهاي ايران است.
در طي چهار سال اخير، تلاشهاي اروپا و ايالات متحده براي مهار برنامههاي هستهاي تهران عملاً بينتيجه بوده است. حتي پس از آنكه در ماه فوريه گذشته، پرونده هستهاي ايران ازسوي سازمان بينالمللي انرژي اتمي به شوراي امنيت ارجاع شد بازهم اتفاق خاصي در اين زمينه نيفتاد. مطمئناً يك دليل اين مسأله آن است كه روسيه و چين تمايل چنداني به اعمال فشار به ايران ندارند.
هماكنون چين درصدد است كه قرارداد بلندمدتي را به ارزش يكصد ميليارد دلار جهت خريد نفت با ايران امضاء كند. روسيه نيز درحال ساخت راكتورهاي هستهاي چند ميليارد دلاري در ايران است.
اما عليرغم اين مسائل بايد گفت كه آمريكا و غرب نيز در مواجهه با مسأله هستهاي ايران بسيار نگران هستند چراكه حتي يك قدم اشتباه در اين مسير ميتواند به انفجاري در قيمت جهاني نفت منجر شود و اين چيزيست كه خود ايرانيها هم به خوبي نسبت به آن واقفند. علياصغر سلطانيه، نماينده ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي (IAEA)، در ماه مارس گذشته گفت: «اگرچه آمريكا قدرت آسيبرساندن را دارد اما خودش هم آسيبپذير است. بنابراين اگر آنها اين راه را انتخاب ميكنند پس بگذاريد بازي به اين سمت برود.»
اساس اين معادله بسيار ساده است. اكنون ميزان توليد جهاني نفت، به سختي جوابگوي نياز روزانه 85 ميليون بشكهاي در جهان است. بنابراين اگر به هر دليلي صادرات نفتي ايران كه روزانه درحدود 7/2 ميليون بشكه از اين نياز را تأمين ميكند متوقف شود، قيمت جهاني نفت از بشكهاي 60 دلار به بيش از 90 دلار افزايش خواهد يافت.
پير ترزيان (4)، بنيانگذرا مركز مطالعات استراتژيك نفت در پاريس ميگويد: «هيچگونه تحريمي نميتوان عليه نفت ايران وضع كرد بدون اينكه به بازار جهاني نفت، صدمهاي بزند.» يكي از تحليلگران مسائل نفتي نيز كه خواست نامش فاش نشود گفته است درحال حاضر ايران در موقعيت قدرت قرار دارد و خود ايرانيها هم به خوبي نسبت به اين مسأله واقفند. اكنون بازار پررونق نفت نهتنها به عنوان سپري محافظ براي ايران عمل ميكند بلكه برگ برنده را نيز دراختيار ايران قرار داده است. درواقع ايران قبلاً چنين موقعيت ويژهاي را دراختيار نداشت. عباس ميلاني، مدير برنامه ايران در دانشگاه استنفورد معتقد است كه امكان وقوع يك شوك نفتي، مانع از هرگونه تصميمگيري براي تحريم نفتي ايران خواهد شد چراكه دنيا و خصوصاً اروپا نميتواند قيمت نفت با بشكهاي يكصد دلار را تحمل كند.
اما در آيندهاي نهچندان دور، توانايي سپر نفتي ايران رو به افول خواهد گذاشت و علت اين مسأله نيز برنامه توسعه تأسيسات استخراج نفت عربستان خواهد بود. درواقع عربستان صعودي برنامه استراتژيك خود را از يك سو بر توليد بيشتر و از سوي ديگر بر قدرت نفوذ بالاتر در كنترل و تنظيم قيمت نفت در بازارهاي جهاني بنا نهاده است.
پس از حملات يازده سپتامبر 2001 و به دنبال آن حمله آمريكا به عراق در 2003، عربستان همواره در جهت تثبيت قيمت جهاني نفت حركت كرده است. البته فعلاً عربستان در اين راستا چندان موفق نبوده است چراكه از يك سو ميزان تقاضاي نفت در بازارهاي چين و هند و جنوب شرقي آسيا رشد فزايندهاي داشته و از سوي ديگر توليد نفت عراق، برخلاف آنچه پيشبيني ميشد افزايش نيافته است. آشوبهاي نيجريه و اعتصابات ونزوئلا نيز به كاهش توليد جهاني نفت دامن زده است.
اما در سال 2005، عربستان پروژهاي را به ارزش 50 ميليارد دلار آغاز نمود تا بتواند قدرت تأثيرگذاري و نفوذ خود را در بازار جهاني نفت افزايش دهد. برمبناي اين پروژه، عربستان خواهد توانست تا پايان سال 2009، توليد نفت خود را از 11 ميليون به 5/12 ميليون بشكه در روز افزايش دهد. در صورتي كه چنين اتفاقي بيفتد، حساسيت بازار جهاني نفت نسبت به توقف صادرات نفتي ايران بهطور چشمگيري كاهش خواهد يافت چراكه عربستان قادر خواهد بود مقدار زيادي از اين كاهش را با افزايش توليد خود جبران نمايد. بنابراين همانطور كه ترزيان ميگويد، ايران فرصتي دو تا سه ساله براي تكميل برنامه هستهاي خود در زير اين سپر نفتي در اختيار خواهد داشت (شايد به همين دليل بود كه حميدرضا آصفي، سخنگوي سابق وزارت امور خارجه ايران در يك كنفرانس خبري كه در ماه مارس برگزار شده بود اعلام كرد كه ما بايد با سياست وقتكشي اروپاييان مقابله كنيم).
به هر حال، مسأله هستهاي ايران ما را به ياد همان نوشته روي پوستر فيلم سيريانا مياندازد. پيشرفت برنامه هستهاي ايران، ظرفيت توليد نفتي عربستان، تثبيت وضعيت عراق: همه چيز واقعاً به هم مرتبط است.
پينوشت:
1- Christopher Dickey
2- George Clooney
3- Syriana
4- Pierre Terzian
منبع:
Foreign Policy, May-June 2006
تفکر متعالی شماره 6 و 7
شبکه متفکران 