شایعه از دیرباز مورد توجه سیاستمداران و حکومتها بوده است. شایعه یکی از پدیده های اجتماعی است که به عنوان ابزار سیاسی برای ایجاد تنش در جامعه از آن استفاده می شود و گاهی می توان با کمک آن در فرایند تصمیم گیری در دولتها مداخله کرد. امروزه از شایعه در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان ابزاری در راستای پشتیبانی از سیاستهای دولت و همچنین به عنوان عاملی برای تأثیرگذاری بر تصمیمات دیگر دولتها از آن استفاده می شود.

شایعه عبارت است از یک ارتباط و انتقال دهان به دهان که دارای منبع خبر مستحکم نباشد. به عبارت دیگر، شایعه خبری است که فاقد ملاکهای اطمینان بخش مستند بوده و به طور معمول انتقال آن به طور شفاهی از فردی به فرد دیگر صورت می گیرد.

در تعریف دیگر، شایعه عبارت است از انتقال پیام یا خبری از طریق شفاهی که در اندک زمان محدودی می تواند در سطح وسیعی از جامعه انتشار یابد، بدون اینکه منبع ان شناخته شود و یا معلوم شود از کجا سرچشمه گرفته است. به عبارت ساده تر شایعه ترویج یک خبر ساختگی است که اساساً دور از واقعیت است و یا با مبالغه ایجاد رعب یا تحریف خبری که بهره ناچیزی از حقیقت دارد، همراه است و هدف آن تحت تأثیر قراردادن افکار عمومی و با مقاصد سیاسی-اقتصادی یا نظامی همراه است. بنابراین می توان گفت شایعه گزارش تأیید نشده ای است که درباره یک حادثه منتشر می شود و اساساً انتقال آن از طریق دهان به دهان است. هر چند ممکن است بخشی از شایعه صحت داشته باشد ولی امکان تمیز درستی و نادرستی آن در کوتاه مدت وجود ندارد. زیرا در جریان انتقال خبر تغییرات زیادی در محتوا و اشکال شایعه صورت می گیرد.

 

عوامل موثر در شکل گیری شایعه

مهمترین عوامل ایجاد شایعه در مسائل اجتماعی ریشه دارد و گسترش آن مدیون شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه می باشد. عده ای شایعه را معلول فقدان اطلاعات درباره حوادث و رویدادهای مهم می دانند. در این شرایط که مردم منتظر شنیدن خبر پیرامون وقایع حیاتی اطراف خود می باشند شرایط ایجاد و گسترش وجود دارد.

 

سانسور و شایعه

وجود سانسور در رسانه های گروهی به گسترش شایعات مختلف به ویژه شایعات سیاسی کمک می کند. زیرا اگر اخبار سیاسی از منبع اصلی انتشار خبر یعنی وسایل ارتباط جمعی به طور دقیق منتشر شود زمینه انتشار و گسترش شایعات از بین خواهد رفت. به عبارت دیگر در مواقع عادی که خبرها به طور معمول از رسانه ها پخش می شوند امکان ایجاد و گسترش شایعات کاهش پیدا می کند و تنها در مواقع بحرانی و یا هنگام اتفاق رویدادهای مهم و حیاتی بازار شایعات رشد پیدا کرده و قوت می گیرد. در چنین مواقعی اخبار به دو دسته اخبار معتبر و اخبار بی اعتبار تقسیم می شوند و گفته شده است که افزایش اخبار بدون اعتبار سست و مبهم زمینه ایجاد و رشد شایعه را فراهم می کند. هنگامی که سانسور شدید باشد همه نوع شایعه گسترش پیدا می کند.

ظهور پدیده شایعه به دو شرط بستگی دارد. اول اینکه حوادث روزمره ای که شایعه پیرامون ان شکل می گیرد مهم باشد و دوم اینکه اخبار مربوط به این حادثه نادر، مبهم و یا دوپهلو باشند. بنابراین دو عامل در بروز شایعه اهمیت اساسی دارند. اول اهمیت موضوع و دوم ابهام حقایق.

یکی دیگر از دلایلی که باعث می شود شایعه ای شروع شود و یا گسترش یابد آن است که اولاً لازم است درباره حادثه و یا رویداد مورد بحث توضیح داده شود و اذهان آنان روشن شود. ثانیاً هرگونه توضیح ظاهری درست و یا حتی نادرست از تنش بین افراد می کاهد. همچنین دلایل دیگری مثل تعامل اجتماعی نامناسب شکلی از ارتباط که باعث تعامل اجتماعی می گردد نیز وجود دارد.

 

انواع شایعه

شایعه انواع گوناگونی دارد و بر اساس انگیزه و نگرش افراد طبقه بندی شده است. شایعات را به دسته های خصمانه، تفرقه افکن هراس آور، شایعات مبتنی بر خوش بینی و آرزومندی، کنجاوی و کسب خبر، خزنده، آتشی، غواصی و شایعات ترکیبی تقسیم می کنند.

شایعات خصمانه: شایعه ای است که سوء ظن، تنفر و خصومت را مطرح می کند و قابلیت تکرار دارد. در واقع شایعات در این حالت وسیله ای است که افراد به وسیله آن عواطف خود را نیز بیان می کنند؛ مانند تمایل فرمانده به حزب و جناحی خاص.

شایعات تفرقه افکن: هدف از این گونه شایعات ایجاد تفرقه در بین گروهها، مردم و یا رهبران نیروهای نظامی است. این شایعات خصومت و تنفر را در سطحی وسیعتر از فرد مطرح می کنند و بیشتر در زمان جنگ یا شایع می شوند. مثلاً این خبر که هیچ یک از مسئولین یا درجه داران در خط مقدم دیده نمی شوند.

شایعات ترس آور: این شایعات نشان دهنده نگرانی و ترس مردم از یک عامل مشترک است. در این شرایط آنها آمادگی باورکردن شایعات ترس آور را دارند. مثلاً تعداد زیادی از سربازان از خدمت فرار کرده اند یا تعداد زیادی از مسئولین و فرماندهان دستگیر و اسیر شده اند.

شایعات مبتنی بر خوش بینی: اینگونه شایعات نشان دهنده خشنودی یا اطمینان به خود در افراد است که به غرور و گستاخی افراد منجر می شود و در موارد دیگر موجب کاهش فعالیت داوطلبانه می گردد. مانند شایعه برقراری صلح که موجب سست شدن کمکهای داوطلبانه مردم می شود.

شایعات کنجکاوی و کسب خبر: اینگونه شایعات ظاهری خبری دارند و بیشتر در صدد کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با موضوع و حادثه می باشند. در این موارد شایعه گاهی با حالت سوالی مطرح می شود و گویی خواستار پاسخی از طرف مقابل است. مثلاً گفته می شود فلان مسئول بیمار شده است و دیگر توانایی کار را ندارد و در صدد تعیین جانشین برای خود می باشد.

شایعات خزنده: اینگونه شایعات به آرامی گسترش می یابند. گاهی اوقات محرمانه تلقی می شوند و گوینده آن هیچ گونه مسئولیتی را به دنبال آن نمی پذیرد. این شایعات اغلب به طور انفعالی مورد پذیرش قرار می گیرند و به آهستگی پیش می روند.

شایعات آتشین: اینگونه شایعات دارای ماهیتی سوزاننده اند و در موقعیت های بحرانی انتشار می یابند و از جذابیت لازم برخوردار هستند. وعده های فوری را مطرح می کنند و به سرعت انتشار می یابند و در مدت کوتاهی جامعه را فرا می گیرند؛ مانند تسخیر رادیو و تلویزیون، بسته شدن فرودگاه و …

شایعات غواصی: این گونه شایعات مدتی رواج دارند و سپس به علت از بین رفتن زمینه مناسب کم اهمیت شده و به زیر آب فرو می روند و به اصطلاح آتش زیر خاکستر می شوند و مانند جنگ خیابانی پس از ایجاد شرایط مناسب دوباره سر برآورده و ظاهر می شوند.

 

انواع تحریف هایی که در شایعه صورت می گیرد

تراز کردن: وقتی که یک شایعه گسترش پیدا می کند و از شخصی به شخص دیگر انتقال می یابد، به احتمال زیاد کوتاهتر و موجز می گردد. به صورتی در می آید که شنیدن و گفتن آن ساده باشد یعنی در تغییرات متوالی یک شایعه کلمات کمتری به کار گرفته می شود و جزئیات شایعه نیز کمتر می شود. اینکه چه تعداد از جزئیات شایعه حفظ می شود به تغییرات و تحریفهایی بستگی دارد که در همان آغاز فرایند گسترش شایعه ای صورت می گیرد. در بقیه موارد فرایند شایعه و هنگامی که موضوعات آن دهان به دهان می گردد، میزان تغییرات سیر نزولی پیدا می کند.

حادکردن: افراد در ایجاد و گسترش شایعه با انتخاب ادراکی در محتوای خبر، جزئیات آن را انتخاب و به قلمرو خود می برند. همچنین ممکن است نگهداری ادراکی کنند، یعنی آنچه را که مایلند به حافظه می سپارند و با گزارش انتخابی، گزیده (آنچه را که مایلند) به عکس تراز کردن عمل می کنند. مثلاً اگر در عکس یک نفر سیاهپوست بوده باشد افراد ممکن است در نقل قولهای بعدی تعداد آن را به سه یا چهارنفر سیاهپوست برسانند، یا می توانند حالت زمانی داشته باشد یعنی حادثه ای که زمان آن مشخص نیست به صورت اکنون و اینجا در می آید، چون برای شنونده پیام مفهوم اینجا و اکنون بیشترین اهمیت را دارد. حادترکردن در مورد رمزها یا نمادهای آشنا بیشتر به وقوع می پیوندد. مثلاً موضوعاتی مانند کلیسا و یا چهارراه بیشتر در خاطره می ماند.

درون سازی: در فرایند شایعه ترازشدن یا حادترکردن، به آن دلیل به وجود می آید که آنچه گفته می شود با موضوع اصلی داستان تناسب داشته باشد. و داستانی که شکل می گیرد به هم پیوسته و باورکردنی به نظر آید. همچنین افرادی که در حال نقل قول یک شایعه هستند می کوشند تا ادراک و حافظه خود را به نحوی تحریف کنند تا به یک معنی به هم پیوسته یا شکل بندی عقلی خود دست یابند. یعنی هر جزء عملاً جذب یک موضوع اصلی شایعه می شود و نوعی شکل بندی خوب یا متناسب پدید می آید و معنی ناقص حالت بی معنی شایعه کامل می شود.

 

کاربرد جنگ در بحران و جنگ

شایعه در جنگ دارای کاربردهای مختلفی است مانند تخریب روحیه. شایعه می تواند در تخریب روحیه سربازان و فرماندهان دشمن نقش موثری داشته باشد. آلمانی ها در سال 1940 برای شکست فرانسویها شایعات خوشبینانه را جایگزین شایعات بدبینانه کردند. به دلیل مبهم بودن حمله آلمان، روحیه فرانسویها میان نومیدی و سرخوشی در نوسان بود. شایعه هرگز چیزی را ثابت نمی کند بلکه از طریق ایجاد بی اعتماد کار خود را انجام می دهد.

شایعه همچنین می تواند حقیقت را بپوشاند و در هاله ای از ابهام قرار دهد. یکی از تکنیکهای تبلیغاتچی ها این است که آنقدر اطلاعات منتشر کنند تا در میان انبوه اطلاعات ضد و نقیض اطلاعات اصلی قابل تشخیص نباشد.

شایعه وسیله ای برای بی اعتبار کردن منابع خبری است و می تواند وسیله ای برای کشف حقیقت باشد. ژاپنی ها در جنگ جهانی دوم برای آگاهی از میزان تلفات آمریکایی ها در درگیریهای دریایی شایعات پخش می کردند و آمریکایی ها برای حفظ روحیه سربازان خود مجبور بودند حقیقت را بگویند.

 

شست و شوی مغزی

شست و شوی مغزی فرایندی است که برخی دولتها برای وادار کردن فردی بی گناه، به پذیرش اینکه او علیه مردم یا دولت، مرتکب جرمی شده است و یا تغییر اجباری دیدگاه سیاسی فرد تا جایی که عقاید قبلی خود را رها کرده و طرفدار عقیده آنها شود. شست و شوی مغزی در واقع تلاشی است برای تأثیرگذاری بر فرد، تا آنکه چیزهایی را که قبلاً باطل می دانسته به عنوان واقعیت بپذیرد و چیزهایی را که واقعیت می دانسته دروغ بپندارد. کمونیستهای چینی و اروپایی، از نظر تأکیدی که بر اهداف فوق دارند، با هم متفاوتند. اروپائی ها بیشتر بر بعد اعترافی و چینیها بیشتر بر همسان سازی ایدئولوژیک تاکید دارند.

به طور کلی شست و شوی مغزی با تبلیغات و جامعه پذیر کردن یا آموزش سیاسی ارتباط دارد و در پی قالب بندی نگرشها، تلقین بعضی عقاید و تضعیف عقاید دیگر می باشد. این کار به وسیله کنترل روشهای زیر اعمال می شود:

  • سراسر وجود زندانی و حتی نیازهای او و خواب و بیداری وی را تحت کنترل در آوردن و آزار و اذیت روانی او
  • عدم اطمینان به متهم، نگفتن چیزی به او در چند هفته اول بازداشت و خشونت علیه وی و گفتن اینکه او خود به ماهیت جرائمی که دارد واقف است و باید هرچه سریعتر اعتراف کند.
  • منزوی کردن به محض بازداشت متهم و قطع کردن کامل ارتباط او با دنیای خارج
  • شکنجه جسمی و روانی
  • اعمال رژیم غذایی نامناسب برای زندانی و کاهش دادن سریع وزن و در نتیجه فرسودگی و ناتوانی جسمی او
  • تحقیر شخصیت
  • مسلم فرض کردن جرم و سعی در ثابت کردن این نکته که زندانی واقعاً مرتکب جرم شده است.

تفکر متعالی شماره 12